Van lokaal eigendom naar lokaal samenwerken aan het energiesysteem
Ons energiesysteem verandert fundamenteel. Waar energie jarenlang vooral centraal werd opgewekt, getransporteerd en geleverd, wordt nu gebouwd aan een steeds decentraler systeem. Inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden krijgen daarin een actievere rol. Ze zijn niet langer alleen afnemer van energie, maar ook producent, mede-eigenaar of deelnemer in lokale energieoplossingen.
Een belangrijke ontwikkeling daarin is de opkomst van energiegemeenschappen. Via energiegemeenschappen kunnen burgers, lokale overheden en kleine ondernemingen samen energie opwekken, delen en verkopen. De nieuwe Energiewet, die per 1 januari 2026 is ingegaan, geeft energiegemeenschappen een formele plek in de Nederlandse energiewetgeving. Daarmee wordt lokaal samenwerken aan energie niet alleen een maatschappelijk initiatief, maar ook een steeds relevanter onderdeel van het energiesysteem.
Bij Facet zien we energiegemeenschappen als veel meer dan alleen een juridisch instrument. Ze raken aan lokaal eigenaarschap, democratische zeggenschap, netcongestie, gebiedsontwikkeling, warmte, ondernemerschap en sociale samenhang. Juist daarom zijn ze voor gemeenten zo relevant. Onze expert-collega Dide Kuunders ziet energiegemeenschappen vooral als een nieuwe manier van samenwerken. “De ontwikkeling biedt vooral kansen voor inwoners, ondernemers en overheden om samen verantwoordelijkheid te nemen voor het energiesysteem van de toekomst.”
Meer dan een energiecoöperatie
Veel gemeenten kennen energiecoöperaties al vanuit projecten rond lokaal eigendom bij zonneparken of windmolens. Energiegemeenschappen bouwen daarop voort, maar gaan een stap verder. Waar lokaal eigendom vaak draait om mede-eigenaarschap van een opwekproject, kijken energiegemeenschappen breder naar het energiesysteem. Ze kunnen energie opwekken, delen, opslaan en verkopen, en leggen steeds vaker verbindingen tussen elektriciteit, warmte, mobiliteit en lokale sturing op de energievraag.
Ook het kabinet ziet energiegemeenschappen als partijen die kunnen bijdragen aan het decentrale deel van het energiesysteem. Niet alleen via duurzame opwek in lokaal eigendom, maar ook door vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen en onnodig transport van energie te voorkomen. Daarmee krijgen energiegemeenschappen ook betekenis in relatie tot netcongestie. Ze lossen het probleem niet in één keer op, maar kunnen wel bijdragen aan slimmer lokaal energiegebruik.
Dide ziet dat gemeenten hierdoor met een nieuwe laag in het energiesysteem te maken krijgen. “Naast marktpartijen, netbeheerders en individuele inwoners komen er collectieven bij die vanuit publieke en lokale waarden werken. Dat vraagt om een andere manier van samenwerken.”
De gemeente als partner
Juist daar zit een belangrijk vraagstuk. Energiegemeenschappen werken vanuit andere waarden en dynamieken dan commerciële ontwikkelaars. Ze zijn vaak geworteld in de lokale gemeenschap, draaien dankzij betrokken inwoners en ondernemers, en hebben tijd nodig om te professionaliseren. Tegelijkertijd hebben gemeenten publieke doelen, wettelijke taken, bestuurlijke verantwoordelijkheden en uitvoeringsdruk.
De samenwerking vraagt daarom om zorgvuldigheid. Een gemeente kan een energiegemeenschap niet behandelen als een gewone marktpartij, maar moet ook voorkomen dat zij het initiatief overneemt. De kunst is om ruimte te geven zonder los te laten. Om duidelijke kaders te stellen zonder het eigenaarschap uit de gemeenschap te halen.
In de praktijk vraagt dit om opgroeiruimte: ruimte voor bewonerscollectieven om zich te ontwikkelen én ruimte voor gemeenten om hun nieuwe rol te leren invullen. Dit is geen klassieke publiek-private samenwerking, maar een vorm van publiek-maatschappelijke samenwerking waarin relatie, vertrouwen, democratische borging en heldere afspraken centraal staan.
Vanuit haar werk met maatschappelijke opgaven benadrukt Dide dat gemeenten bewust moeten bepalen welke rol zij innemen. “Ben je als gemeente vooral kadersteller, procesbegeleider, samenwerkingspartner of verbinder richting netbeheerder en provincie? Die rol kan per fase verschillen, maar moet wel expliciet zijn.”
Governance als succesfactor
Governance is één van de belangrijkste succesfactoren voor energiegemeenschappen. Niet alleen binnen de gemeenschap zelf, maar ook in de samenwerking met gemeenten, provincies, RES-regio’s, netbeheerders en maatschappelijke partners.
Binnen een energiegemeenschap gaat governance over vragen als: wie mag meedoen, wie beslist, hoe worden lusten en lasten verdeeld, hoe wordt zeggenschap geborgd en hoe voorkom je dat alleen mondige of kapitaalkrachtige groepen profiteren? De Energiewet stelt al voorwaarden aan open en vrijwillige participatie en feitelijke zeggenschap. Daarnaast werken Energie Samen, het ministerie van Klimaat en Groene Groei en NEN aan normering en certificering om meer duidelijkheid te geven over kwaliteit, governance en transparantie.
Voor gemeenten ligt hier een duidelijke opgave. Zij moeten kunnen beoordelen met wie ze samenwerken, welke publieke waarden geborgd zijn en hoe een energiegemeenschap past binnen bredere beleidsdoelen. Denk aan betaalbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, klimaatdoelen, bedrijventerreinen, maatschappelijk vastgoed en wijkgerichte warmtetransitie.
Facet helpt gemeenten om deze governance te vertalen naar de praktijk. Niet door een standaardmodel op te leggen, maar door samen te bepalen welke samenwerkingsstructuur past bij het gebied, de betrokken partijen en de bestuurlijke ambities. Daarbij verbinden we inhoudelijke kennis van de energietransitie met proceskracht: van het ophalen van belangen en het organiseren van participatie tot het voorbereiden van bestuurlijke keuzes.
Van beleidsambitie naar uitvoering
Veel gemeenten zien de potentie van energiegemeenschappen, maar zoeken nog naar handelingsperspectief. Hoe sluit dit aan op bestaande programma’s zoals de RES, warmteprogramma’s, omgevingsvisies, aanpak van bedrijventerreinen of duurzaamheidsagenda? Welke initiatieven zijn kansrijk? Welke partners zijn nodig? En welke rol past bij de gemeente?
Bij Facet brengen we overzicht in dit speelveld. We helpen gemeenten om van ambitie naar aanpak te komen: met een heldere analyse van initiatieven en stakeholders, een passende participatie- en communicatiestrategie, bestuurlijke advisering en procesbegeleiding richting concrete uitvoering. Zo ontstaat geen losstaand energieproject, maar een gedragen samenwerking die aansluit op lokale doelen en gebiedsopgaven.
Zoals Dide het verwoordt: “Begin niet meteen met een juridische vorm of projectplan, maar krijg eerst scherp wat maatschappelijk nodig is, welke rol passend is bij welke partij en hoe je vertrouwen opbouwt.”
Nu positie kiezen
De komende jaren worden bepalend voor de plek die energiegemeenschappen innemen in het lokale energiesysteem. De vraag voor gemeenten is daarom niet óf zij hiermee te maken krijgen, maar hoe zij zich ertoe verhouden.
Wachten tot initiatieven zich vanzelf melden, is onvoldoende. Gemeenten die nu positie kiezen, kunnen energiegemeenschappen verbinden aan hun eigen beleidsdoelen en gebiedsopgaven. Ze kunnen zorgen voor heldere kaders, passende ondersteuning en samenwerking met netbeheerders, provincie en lokale partners.
Energiegemeenschappen vragen dus om een nieuwe gemeentelijke rol: richting geven, ruimte maken en samenwerking organiseren. Niet vanuit controle, maar vanuit partnerschap. Facet helpt gemeenten om die rol concreet te maken en stap voor stap te vertalen naar een werkbare aanpak. Want juist bij energiegemeenschappen geldt: de techniek is belangrijk, maar de samenwerking bepaalt of het een succes wordt.